ISELJAVANJE SRBA
OPTANATA IZ MAĐARSKE
U KRALJEVINU JUGOSLAVIJU
(KSHS) 1921-1931.
U graicama
Mađarske, u vreme zaključivanja Trijanonskog mirovnog ugovora, bilo
je između 18000 i 22000 Srba. Prilikom povlačenja vojske KSHS zajedno
sa njima iz tih područja Mađarske, u toku avgusta 1921, na
teritoriju Kraljevine SHS izbeglo je oko 2500 Srba.
Posle
ratifikacije
Trijanonskog ugovora o miru od strane Mađarske i Kraljevine SHS i
deponovanja tih ratifikacija u Parizu 26. jula 1921. od tog dana je
započeo da teče rok od šest meseci (do 26. januara 1922), u tom
vremenu su Srbi u Mađarskoj mogli da se izjasne za opciju.
Podsticani
naročito od svoga pravoslavnog sveštenstva masovno su se
izjašnjavali (optirali) za državljanstvo Kraljevine SHS
nakon čega su se vršile pripreme za ljihovo preseljenje. Kako su
Srbi optanti u Mađarskoj mahom bili zemljoradnici, to je osnovni
uslov za njihovo preseljenje u KSHS bio, da im se u njoj obezbede
zemljišni posedi za njihovo naseljavanje i obradu. Međutim upravo
neblagovremeno obezbeđivanje zemljišnih površina bio je glavni
razlog što je preseljavanje Srba optanata iz Mađarske u Kraljevinu
SHS vršeno dosta mučno i sporo. To je nateralo vladu Kraljevine SHS
a kasnije (od 1929.g.) Kraljevinu Jugoslaviju da čak četiri puta produžava, odnosno sklapa sporazume sa Mađarskom
vladom o odlaganju odnosno produženju roka za preselenje Srba
optanata iz Mađarske u KSHS, kao i Mađara optanata iz KSHS (KJ) za
Mađarsku. Prva grupa Srba optanata iselila se iz Mađarske već
2. aprila 1922. godine. Kako je ova grupa Srba optanata došla bez najave i
organizovanog preseljenja, stvarajući vlastima (naročito
misnistarstvu za agrarnu reformu) velike probleme, moralo se
pristupiti organizovanom preseljavanju Srba optanata iz
Mađarske. (prilog9
-
Važnija
mesta srpskih seoba u Ugarskoj).
Prvo
organizovano preseljenje nadležne vlasti KSHS preduzele su od jeseni
1922. do proleća 1923. godine za optanate iz Nje (Čanadska
županija) u novopodignuto naselje “Nova nja” izgrađeno o trošku
države, na područji Štipa u Ovčem Polju. Međutim, ova akcija
preseljenja doživela je krah još u toku realizacije, tako da optanti
koji su bili planirani za preseljenje, nikada nisu otputovali za
Novu Batanju, već su se, čak šta više, i naseljenici masovno vraćali
odnosno bežali sa Ovčijeg Polja u Vojvodinu, a neki su se duboko
razočarani vratili natrag u Mađarsku odnosno Batanju.
Ministarstvo
KSHS za agrarnu reformu, uz nesebičnu pomoć poslanika KSHS u
Budimpešti dr. Milana Đ. Milojevića preduzelo je opširnu akciju u
jesen i zimu 1923-1924. za preseljenje svih Srba optanata iz mesta
Budimpeštanskog područja i Segedinskog Trokuta, kao i većeg dela
Srba optanata iz mesta Baranjskog i Bajskog Trokuta. Praktično,
preseljavanje Srba optanata iz mesta Budipeštanskog područja i
Segedinskog Trokuta u organizaciji državnih ustanova KSHS okončano
je krajem 1924. godine. Naravno, pojedinačnih preseljenja Srba optanata iz
mesta ova dva područja trajala su i dalje, ali sopstvenim načinima i
za svoj račun (kupovinom zemlje ili zamenom-razmenom imanja), bez
obaveze države KSHS (KJ) u pogledu obezbeđivanja smeštaja i dodele
zemlje.
 Od
kraja 1924. pa sve do 1930 - 1931. godine,
produžavano je preseljenje Srba optanata iz Baranjskog i
Bajskog Trokuta. To preseljenje se, i pored
pojedinačnih iseljavanja i izvesnih zalaganja državnih organa
da se ono što pre izvrši, odlagalo više godina, sve
dok Mađarska vlada
više
nije htela da produži rok od
1. novembra 1930. godine.
Narednih nekoliko dana događale su se mučne scene nasilnog žandamerijskog proterivanja Srba optanata iz Mađarske u Kraljevinu
Jugoslaviju. Za njih se nisu nalazila povoljna rešenja u pogledu
smeštaja i dodele zemlje na području Vojvodine kao što je to rađeno sa Srbima koji su se
preselili u KSHS do kraja 1924. godine. Ipak, Mađarske vlasti su na
molbe pojedinih Srba dozvolili da ostanu u Mađarskoj do
1.
aprila 1931.
godine, uz
pretnju, da im se u protivnom neće priznati opcija za
Jugoslovensko državljanstvo.
U
periodu od 1921-1931. godine iz Mađarske je optiralo u
KSHS, oko 60%, odnosno, dve trećine srpskog stanovništva. Po popisu
Stanovništva iz 1910. godine, na teritoriji današnje Mađarske bilo
je nešto više od 26000 Srba, a po popisu iz 1930.
nešto
više od 7000. S druge strane Mađari su se iseljavali ne samo iz
Vojvodine nego i iz Slovačke i Rumunije. Od 1916–1924. godine,
registrovano je 426000 useljenika Mađara u Mađarsku.
Prema
nekim podacima u ovom periodu iz Mađarske se iselilo u KSHS, oko
14500 Srba.
Iz
KSHS,
u Mađarsku su se iselili svi činovnici i vojni oficiri
bivše Austrougarske monarhije, dok su se zemljoradnici mađarske
nacionalnosti, teško odvajali od svoje zemlje, te su kao takvi u
manjem broju optirali za Mađarsku.
19.
jula 1931. godine donet je zakon o likvidaciji agrarne reforme. Primena
ovog zakona na velikim posedima predstavljala je završnu fazu
reforme a trajala je sve do 1941. godine (pumih 10 godina). Početkom
1932. osnovane su ambulantne komisije za likvidaciju agrarne
reforme.
Ambulantna komisija u V. Bečkereku podnela je ministarstvu
Poljoprivrede tokom 1932. godine izveštaj o radu, gde su bili utvrđeni
agrarni subjekti na određenim površinama veleposedničke zemlje po
opštinama. Prema ovom izveštaju kolonija Putnikovo imala je 49
agrarnih subjekata kojima je dodeljena zemlja u površini od 440 kj.
73 kv.hv.
Agrarni ured u V. Bečkereku krajem 1931. godine dodelio je zemlju i
podkućnice dvadeset i dvema porodicama, gde je svaka
porodica dobila po 5kj. obradive površine i podkućnicu od
400-800.kv.hv. Međutim, u proleće 1932. godine na koloniju Putnikovu doselilo se svega 12 porodica. Po eksproprijacionoj odluci te
godine, sa zemljom i potkućnicama je nadeljeno još 4 porodice, tako
da je u ovoj drugoj kolonizaciji zemlju dobilo ukupno 16.porodica (Đorđe
Lazić, Vladimir Milić, Jovan Vučković, Jovan Kozarević i Mladen Milovanović
- Bata; Milan Kinđić i Sava Stanojević - Batanja M; Vojislav
Bebić i Sava Bebić - Srpski Garčin; Ilija Rudnački - Čobanac M;
Živko Bašić - Pomaz M; Svetislav Stojaković - Luč; Stanko
Sabljić - Sv. Petar Rumunija.
Mladen Milovanović je radio u Debeljači kao žandar, pa
je
1930.
godine manjao zamlju sa Nikolom Štiblijom. Te se tako doselio u
Putnikovo.
Zemlju i podkućnice su dobile još 4
porodice:Milan Lazić iz Bate
(radio u Beogradu kao berberin, u Putnikovo je dolazio samo kao gost
kod rodbine),
Spasoje
Pavlović
iz
Bate
(radio
kao
železničar
u Orlovatu,
nikada se nije doselio u Putnikovo),
Ljubomir Lukić
iz
Lovre M. (živeo
u Uzdinu gde je radio kao berberin,
pa se
kasnije odselio),
Marko
Švrakić
iz
Gare-Bačka
(doselio se u Putnikovo i sa
ženom
i
ćerkom
stanovao nekoliko godina u kući
Blagoja Gudovića,
te se
i on kasnije odselio).
Svi
gore pomenuti, osim
Stanka Sablića,
koji
je optirao iz Rumunije,
su
optanti iz Mađarske
koji su optirali još
1924. godine,
a
neki i kasnije.
Prva
četvorica
zajedno sa Milanom Lazićem
i Spasojem Pavlovićem
već
su
bili nadeljeni sa zemljom
(1928),
u G.
Mužlji,
ali
od njih je samo Vladimir Milić
kratko
vreme
bio u G. Mužlji.
Svih
dvanejest porodica koje su se doselile u Putnikovo,
neko
pre,
neko
kasnije,
podigli su svoje kuće.
Jedino je Svetislav Stojaković prilikom doseljenja dobio nedovršenu
kuću koju je agrarni ured u V. Bečkereku oduzeo Smilji Ostojić.
Svi
oni koji su dobili zemlju i podkućnice,
dužni
su dodeljenu parcelu preuzetu
u obradu i naseliti se u roku od
6
meseci,
pa za
godinu dana moraju i kuće
podići.(Prilog
40).
TREĆA
KOLONIZACIJA KOLONIJE PUTNIKOVO
Pošto
je bilo dosta zemlje u Tomaševačkom
ataru,
pribeglo se i trećoj
kolonizaciji.
U
jesen
1932. godine
agrarni ured V.
Bečkereku
dodelio je zemlju i podkućnice
dobrovoljcima iz svih krajeva Kraljevine Jugoslavije.
Zemlju je dobilo ukupno
33
porodice.
Meštani
kolonije su se veuma obradovali dolasku ovih porodica,
nebi
li se kolonija povećala.
U
svemu ovome M.
Radovanović
kaže
sledeće:
"Svi su dobrovoljci od meštana srdačno primeni. Tu su ostali nekoliko
dana raspoređeni po kućama kao gosti, i pošto su sredili svoje
poslove, većina ih je otišla da se više nikada nevrate. Od
33 porodice u narednih 8 godina, na koloniju Putnikovo se naselilo svega
8 porodica dobrovoljaca, to su:
Vučetić (Ljubomira) Milorad, selo Loznica, srez Srebrnički,
Drinska banovina (naselilo se umesto svog oca dobrovoljca Ljubomira
Vučetića 1936. godine).
Vukojević (Ćire) Simo, selo Rekovica, srez Banja Luka,
Vrbaska banovina (menjao zemlju sa bratom Stevom Vukojevićem koji je
kao borac dobrovoljac ovde dobio zemlju, doselio se 1937. godine).
Šešum
(Mile) Božo, mesto Rilići, sres Bugojno, Primorska banovina (borac
dobrovoljac
doselio se 1940.
godine).
Martinović (Marka) Krsta, mesto Bajice, srez
Cetinjski, Zetska
banovina (borac dobrovoljac,
doselio 1934.
godine).
Martinović ( Marka) Petar, mesto Bajice, srez Cetinjski, Zecka
banovina (borac dobrovoljac,
doselio
se
1934.
godine).
Bogošević
(Petra)
Milan,
masto
Graduse,
srez
Petrinja, Savska
banovina
(doselio
se umesto svog oca Petra Bogičevića
borca dobrovoljca
1936. godine).
Brdar
(Petra) Mile, mesto Luščani, srez Petrinja, Savska banovina (borac
dobrovoljac doselio se 1935.
godine).
Radomirović (Andrije) Pavle, selo Visoka, srez Kosanički, Mora
Moravska banovina.
(borac dobrovoljac, doselio se 1936. godine).
Po
zakonu o agrarnoj reformi borci dobrovoljci su dobijali sve
besplatno, odnosno za njih je odštetu vlasnicima nekretnina plaćala
država.
Puna
boračka kompetencija je iznosila:
8. kj. i l. 100.kv.hv. zemlje i podkućnica od 800.kv.hv.
međutim, na koloniji Putnikovo jedino su braća Martinovići dobili,
čak i nešto više od 800kv.hv. podkućnice, gde su taj višak morali
odplaćivati kao i svi ostali agrarni interesenti (kolonisti).
Od
dobrovoljaca, prve kuće su podigli braća Martinovići (1934.g.), koji
su radili kao brodari na Dunavu u Beogradu.
Svi borci dobrovoljci su
podigli kuće o svom trošku, jer su se tada a i kasnije, teže
dobijali krediti za podizanje kuća. Svi navedeni borci dobrovoljci
na koloniji Putnikovo dobili su po 8.kj. i l.100.kv.hv. zemlje i
podkućnice od 400-500kv.hv, gde se imaju naseliti na koloniji
Putnikovo u roku od 3. godine, najkasnije do 1. oktobra 1935.
godine, do koga roka imaju i kuće na podkućnicama podići.
(prilog
41).
Što
se dobrovoljaca tiče,
u Putnikovu su
do kraja života živeli i radili :
Vučetić Milorad (1965), Vukojević Simo (1981) i Radomirović
Pavle (1990) Šešum Božo je umro u Putnikovu 1946. godine, a njegova se
porodica odselila 1966. godine za Vojlovicu kod Pančeva. Brdar Mile
se odselio 1946. godine, dok su braća Martinović živeli u Putnikovo do
završetka
II
sv. rata kada su se odselili za Beograd a kuće i danas izdaju
podstanarima. U poslednjih nekoliko godina, kćerka Kste Martinovića
Gospava Martinović povremeno dolazi u Putnikovo sa svojom
porodicom i unucima.
ZAVRšNA
FAZA KOLONIZACIJE
Donošenje eksproprijacione odluke 1935. godine
Godine 1926. izašao je zakon o fakultativnom otkupu zemlje po kome
su subjekti svih kategorija imali pravo otkupa zemlje koju su do
tada držali u zakup. Fakultativni otkup je predstavljo slobodnu
nagodbu između veleposednika i agrarnih subjekata tj. između
vlasnika i dotadašnjih korisnika. Ovakve pravne okolnosti više su
odgovarale veleposednicima nego siromašnim seljacima. Ozakonjenje fakultativnog otkupa je ustvari predstavljalo
samo prolongiranje provizornog stanja u izvođenju agrarne reforme. Da bi obezbedili
što bolju
prodaju svoje zemlje veleposednici i bogati seljaci opterećivali su
svoju zemlju i nastojali da povećaju proizvodnju, za šta im je bio potreban novac, pa su zbog toga
od banaka podizali hipotekarne zajmove.
Otplata veleposedničke zemlje za agrarne subjekte predstavljalo je
izuzetno veliko opterećenje. Na dan 31. 12 1933. godine agrarna zajednica u
Putnikovu imala je 42 člana, sa ukupnim dugom od 196.926,68. din.
što znači da je prosečan iznos duga po jednom članu iznosio
4.688,73.din.
Ovako visoka zaduženja
ispoljavala su se naročito kod naseljeničkog stanovništva u novim
naseljima (kao što je Putnikovo) jer su oni bili opterećeni i
troškovima oko podizanja kuća i pomoćnih zgrada. Kao i ostale agrarne
subjekte u Banatu i naseljenike u Putnikovu je velika prezadužnost i
pravna neizvesnost oko vlasništva nad dobijenom zemljom pritiskala
kao mora, sve do donošenja prvostepene odluke o eksproprijaciji
zemljišta koje im je dodeljeno.
Što se fakultativnog otkupa tiče, agrarna zajednica Srba optanata u
Putnikovu stupila je u pregovore sa opštinskim vlastima u Uzdinu.
Ovi pregovori nisu urodili plodom, te su naseljenici otplaćivali
zemlju po zakonu o likvidaciji agrarne reforme.
Prema izvršenoj parcelaciji na koloniji Putnikovo urađen je
geodetski snimak od strane Dunavske finansijske direkcije Kraljevine
Jugoslavije 25. 4 1933. godine pod brojem 3336 (prilog 42).
Na
ovom snimku ucrtane su kuće koje su podignute do 1932. godine (38
kuća). Prilikom doseljavanja (1924) placevi za potkućnice su deljeni
od 800.kv.hv., dok u 2. i 3. kolonizaciji (1931. i 1932. g.) placevi su
cepani na poa (oko 400.kv.hv.). Placevi od boja 1802/1 - 4802/16.
su površinski veći za oko 200.kv.hv., dok su cepani placevi od
8402/17. - 4802/26 veći za oko 100.kv.hv. Ovo zbog toga što je pored
sela prolazio široki put, te je kasnije pripojen placevima. Na
placevima gde nisu ucrtane kuće podeljeni su u
drugoj i trećoj kolonizaciji. Oni placevi koji nisu podeljeni
označeni su sa "KF" jer su pripadali kolonizacionom fondu. Na
geodetskom snimku su ucrtana i četiri kopana bunara sa đermom i
pojilima za stoku (valovima).
Komisija za likvidaciju agrarne reforme u V. Bečkereku 5. januara
1935. godine, donosi eksproprijacionu odluku po kojoj se pojedine
zemljišno- knjižne parcele prema izvršenoj parcelaciji ekspropriju u
korist agrarnih subjekata u Putnikovu u ukupnoj površini od 444.kj.
401.kv. hv. na posedu katastarske opštine Uzdin. (prilog 43)
Sva dobijena zemlja (nekretnine) koja je u zemljišnim knjigama
prešla u vlasništvo agrarnih subjekata do njene konačne isplate,
stoji kao zaloga u privilegovanoj agrarnoj banci koja ima pravo
prvokupa, što znači da su svi kupoprodajni ugovori ništavni dok
zemljišnoknjižni vlasnik ne postane i gruntovni vlasnik. Pravo
prvokupa privilegovane agrarne banke važi i kod dugovanja agrarnoj
zajednici Putnikovo, odnosno savezu a.z. u V. Bečkereku, za
dobijene pozajmice i kredite prilikom podizanja kuća i pomoćnih
zgrada, gde je rok otplate dugoročnih kredita 10 godina, za koje
se vreme kuće i zgrade nemogu otuđiti. (prilog 44) Prilog 44 a - Molba za vraćanje oduzete zemlje
Tako su doseljenici iz Mađarske tek posle punih 11 godina, dobili
svoju obećanu zemlju, ali ne besplatno, kako im je u Mađarskoj
obaćano, vać su svake godine plaćali zakupninu sa svim poreskim
dažbinama. Za sve ovo vreme uvek je postojala bojazan da im se
zemlja može oduzeti, što je i bio slučaj 1931. godine kada je zemlja
oduzeta sedmorici članova agrarne zajednice u Putnikovu. Posle
uloženih žalbi trojici članova zemlja je vraćena a četvorici je
oduzeta. Sada, kada su napokon dobili svoju zemlju, meštani su se
osećali mnogo sigurnije, ali ipak, nikad im nije bilo teže.
Pritisnuti vaoma visokim dugovima, pristizali su novi anuiteti za
odplatu, naredne godine, opšta svetska agrarna kriza, država je
likvidacinom agrarne reforme svaku paru stavila na svoje mesto, tako
da, nije imala više respekata prema dužnicima, te su svoje dugove
naplaćivali i ekzekutivnim putem. Dosta meštana
Putnikova je koristeći visoku inflaciju za vreme II sv. rata odplatila svoja dugovanja
za dobijenu zemlju i kredita koje su dobijali od države. Međutim,
nema sačuvanih podataka o tome, ko je otplatio dugove a ko nije, jer
je privilegovana agrarna banka u Beogradu 29. aprila 1943. godine
obavestila ministarstvo narodne privrede da usled požara narodne
zgrade u kome uništen najveći deo bančinih knjiga, tako da nije
moguće ustanoviti tačno stanje bančine imovine i duga. Posle
oslobođenja utvrđeno je: da je izgorelo 2\3. dokumentacije, tako da
su nove vlasti sve dugove anurirali, odnosno poništili.
Donošenje eksproprijacione odluke pretstavljalo je završnu fazu
kolonizacije Putnikova. Ovim dokumentom naseljavanje kolonije
Putnikovo putem kolonizacije je završeno. Agrarne
vlasti su tri puta vršili
kolonije Putnikova, sve u cilju povećanja kolonije nebi li se
stvorili uslovi za normalan život. Naseljavanje je trajalo od
1924-1940. godine, kada se doselila i poslednja dobrovoljačka porodica
i formirana nova kolonija Putnikovo,
gde je naseljeno 50 porodica
optanata, od toga 49. porodica iz Mađarske i jedna iz Rumunije. U
periodu od 1932-1940. godine, u Putnikovu doseljeno još 8. dobrovoljačkih
porodica, od kojih su svi podigli kuće. Time je stvoreno novo
naselje sa 58 porodica i 57 domova.
Po
izveštaju agrarne zajednice u Putnikovu od 10. februara 1935. godine,
Putnikovo je imalo 51. kuću i 192 stanovnika.
|
