.

DOSELjAVANjE STANOVNIKA IZ SR SRBIJE

 

KOSANIČKI SREZ

 

Kraj oko gornjeg toka reke Toplice i oko reke Kosanice (najveće pritoke reke Toplice) činio je srez kosanički sa Kuršumlijom kao centrom, od oslobođenja od Turaka (1878) pa sve do početka šesdesetih godina kada je srez kosanički ukinut, a na njegovom području nastala današnja opština Kuršumlija, koja pokriva isto područje. Iako se u geografkom smislu pod Kosanicom podrazumeva kraj koji pokriva sliv reke Kosanice, u narodu je ime Kosanice ostalo za područje u gornjem toku reke Toplice, a njeni stanovnici sebe smatraju i nazivaju Kosaničanima.

Reljef Kosanice čini predeo brda, niskih i srednjih planina. Visinske razlike Kosanice dosta su velike. Nadmorska visina se kreće od 328-1750 metara. U starijoj istoriji Toplice je jedno vreme bila prestonica prve srpske države, Raške.

.
Kotarka za kukuruz i ambar za žito iz Srbije
.

Porodica Pere Miladinovića. Slika iz 1954. godine. Prvi red: levo, Marija Stojanović (nije član porodice), Mara ( majka), Pero Miladinović, sin Radosav, Soja (Zorina majka),  kći Radosava, Iza njih stoji brat  Radivoje,  žena Zorka u naručju drži sina Dragića.

.
Grupa doseljenika iz Srbije 1962. godine

Posle konačnog osvajanja Srbije od strane turskih osvajača, predele Toplice i Kosanice naseljavaju Turci i Arnauti, dok je masovnije naseljavanje istih, usledilo tek posle prve i druge velike seobe Srba 1690. i 1737. godine. Posle proterivanja Turaka sa ovih prostora 1878. g. cilj Srbske države je bio da što pre toplički i kosanički kraj naseli Srbima. Za doseljavanje su bili zainteresovani seljaci iz pasivnih i još neoslobođenih krajeva (iz okoline Užica, sa Kolašina , Kosova, Sandžaka, okolina Peći). Ove krajeve su u velikom broju naselili Crnogorci po sporazumu Srpske i Crnogorske vlade 1889.godine. Razlog tome je velika suša u Crnoj Gori koja je dovela do siromaštva i gladi.Doseljenici koji su se naselili u Putnikovo u većini slučajajeva poreklom iz Crne Gore (Perevići, Pešići, Savovići itd.)

Područje opštine Kuršumlija između dva svetska rata, i kasnije, bio je jedan od najnerazvijenijih krajeva u Srbiji.

Naročito je bio težak život na selu. Porodice su još živele u zajednicama, gde još jedna porodica imala i po dvadeset i više članova. Svaštarska poljoprivredna proizvodnja zasnivala se na ličnom radu, prostim oruđima za rad, gde su prinosi bili mali i nedovoljni za pristojan život. Snabdevanje industrijskom robom je za većinu bilo veoma teško. Školovanje dece je takođe bilo teško zbog udaljenosti škole i preko pet kilometara. Pijace su bile daleko i po 35km. Saobraćajnih sredstava nije bilo sem voza od Berlova do Kuršumlije od 1930. godine. Po selima i zaseocima zdravstvenih usluga nije bilo. U Kuršumliju se moralo ići za njmanju lekarsku intervenciju. Struje, biblioteke, štampe, pošte i drugog nije bilo. Opštinski organi vlasti za mnoga sela su bili udaljeni i do 6km, a sreski i do 40km. Društveni život se odvijao preko verskih i narodnih običaja, svadbi, slava, seoskih sabora itd.

Područje opština Kuršumlija i danas spada u red ekonomski najnerazvijenijih područja u Srbiji iako je po prostranstvu (952km2.) i po broju naselja (90) jedna od najvećih u republici Srbiji.

Po završtku II sv. rata dolazi do velike migracije stanovništva iz ovih krajeva. U ovom periodu je iz Srbije u Vojvodinu preseljeno oko 5000 porodica (u zapadnoj Bačkoj i južnom Banatu). Reč je dakle o porodicama boraca (NOR) koje su u zakonskim okvirima (zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji) organizovano i planski od strane državnih vlasti kolonizirane u Vojvodinu.

Međutim stanovnici iz ovog kraja doselili su se u Putnikovo tek posle agrarne reforme, što znači samoinicijativno i u sopstvenoj režiji.

Jedan od osnovnih razloga migracije (seobe) stanovništva jeste i večita borba za boljim životom. Narod ide tamo gde su egzistencijalni uslovi povoljniji, gde se bolje živi. Stanovnici kosaničkog sreza između dva svetska rata živeli su primitivnim životom, gotovo na nivou stnadarda srednjeg veka (porodice su još živele u zajednicama-zadrugama, kuće letvare takozvane ''odžaklije'' ručna izrada tkanine i odevnih predmeta, primitivna obrada zemljišta itd.) Na pitanje: šta vas je motivisalo da se doselite u Banat? Odgovori su specifični  svaki za sebe, ali se generalno mogu svrstati u tri osnovna razloga. Prvi razlog je sam način života koji smo već ukratko opisali. Drugi razlog je period odmah posle drugog svetskog rata, period obnove zemlje (1945-1953). Pošto je ovo bio po tradiciji četnički kraj, nove vlasti su bile veoma rigorozne u razrezivanju obaveznog otkupa, pa je narod često morao da kupuje robu na pijaci da bi izmirio obaveze. Mrvić Gradimir koji se doselio iz ovog kraja i danas živi u Putnikovo kao penzioner što se otkupa tiče kaže sledeće:...'' Obaveze su nam uvek bile veće nego što smo mi mogli da damo, pa su moji roditelji često morali poslednju crkavicu da daju da kupe robu da bi mogli da izmirimo obavzu''. U ovom kraju novac nije imao gde da se zaradi, živelo se isključivo od zemlje i stoke. Novac se jedino mogao zaraditi tz.''rabadžisanjem'' prevozom drva (za ogrev ili gradnje) iz brdskih preela do prodajnog mesta. Naravno prevoz se vršio volujskim zapregama. Ovako teško zarađen novac u ovom kraju narod je zvao ''crkavica''. U ovim krajevima novac je slabo bio u opticaju pa se zato čuvao samo za najnužnije potrebe. Novac se mogao još zaraditi i trgovinom, odnosno prodajom stoke i mlečnih proizvoda, voća, povrća itd.

Vezano za period otkupa u ovom kraju se i danas prpričava anegdota koju mi je ispričao Miloš Roglić koji se doselio iz ovog kraja i danas živi u Putnikovo kao penzionr. On kaže:...''U to vreme bio neki Aleksa Koprivica iz Ljuše, najbogatiji domaćin u okolini. On je sam morao da za obavezu kao celo selo. Ode on u opštinu da se žali da su mu obaveze za otkup velike i da njemu neće ostati ništa. U opštini su mu rekli da tu nemože ništa da se menja i da svoje obaveze prema državi mora da ispuni, na što im on odgovori: ''Taj dan (uvek) su volovi orali a konji zoba jeli''.

I treći razlog koji je takoreći dolio ulje na vatru i pokrenuo narod ovih krajeva da se seli jesu sušne goine. Naime, celu zemlju je 1950. i 1952. godine, pogodila velika suša, dok u ovim krajevima ni 1951. godine nije ništa bila bolja, tako da je usled tri uzastopna sušna godine gotovo uništen stočni fond, što je činili osnovu egzistencijlnih potreba stanovništva ovog kraja. Hrane nije bilo ni za čeljad ni za stoku. Zbog nestašice hrane stoka se prodavala u bescenje. Milutin Petronijević danas penzioner za ovaj period kaže:..'' U ovim krajevima se uglavnom živelo od stoke. Žito je slabo rođivalo, pogača i pšenični hleb se jeo samo o božičnim praznicima i za slavu. Uglavom se od kukuruznog brašna pravila proja i kačamak. U ovim sušnim godinama stoka je gotovo prepolovljena , za sto kila žita mogla se kupiti krava a ponegde i dobar vo. Ako je na pijacu stiglo kukuruza, moralo se čekati na red da bi kupio neki put samo po dva kila kukuruza. Kuvala se kopriva i zelje, ljudi su od pasulja pravili kačamak samo da bi se nešto jelo. Ovde bez stoke nije bilo života, pa smo odlučili da se selimo ili na Kosovo ili za Banat. Nas je u Banat povukao Pavle Radomirović. Ja sam došao kod Pavla da vidim kako je ovde, i pravo da ti kažem kada sam video onaj veliki hleb iz furune, odmah sam pomislio da ovde makar nećemo biti gladni. Ovde se mogla kupiti zemlja a moglo se i zaposliti, tako da sam se odlučio da se sa porodicom naselim u Putnikovo.''

Zbog svega ovoga došlo je do raspada porodičnih zadruga (zajedica). Kada su se braća podelili, mogao je svako na svoju stranu. Na selidbu su se lakše odlučivale mlađe porodice, tako da su se u Putnokovo doselile porodice u proseku od 20-30 godina starosti.