.

 

ISELJAVANJE SRBA OPTANATA IZ MAĐARSKE

U KRALJEVINU JUGOSLAVIJU (KSHS) 1921-1931.

 

U graicama Mađarske, u vreme zaključivanja Trijanonskog mirovnog ugovora, bilo je između 18000 i 22000 Srba. Prilikom povlačenja vojske KSHS zajedno sa njima iz tih područja Mađarske, u toku avgusta 1921, na teritoriju Kraljevine SHS izbeglo je oko 2500 Srba.

Posle ratifikacije Trijanonskog ugovora o miru od strane Mađarske i Kraljevine SHS i deponovanja tih ratifikacija u Parizu 26. jula 1921. od tog dana je započeo da teče rok od šest meseci (do 26. januara 1922), u tom vremenu  su Srbi u Mađarskoj mogli da se izjasne za opciju.

Podsticani naročito od svoga pravoslavnog sveštenstva masovno su se izjašnjavali (optirali) za državljanstvo Kraljevine SHS nakon čega su se vršile pripreme za ljihovo preseljenje. Kako su Srbi optanti u Mađarskoj mahom bili zemljoradnici, to je osnovni uslov za njihovo preseljenje u KSHS bio, da im se u njoj obezbede zemljišni posedi za njihovo naseljavanje i obradu. Međutim upravo neblagovremeno obezbeđivanje zemljišnih površina bio je glavni razlog što je preseljavanje Srba optanata iz Mađarske u Kraljevinu SHS vršeno dosta mučno i sporo. To je nateralo vladu Kraljevine SHS a kasnije (od 1929.g.) Kraljevinu Jugoslaviju da čak četiri puta produžava, odnosno sklapa sporazume sa Mađarskom vladom o odlaganju odnosno produženju roka za preselenje Srba optanata iz Mađarske u KSHS, kao i Mađara optanata iz KSHS (KJ) za Mađarsku. Prva grupa Srba optanata iselila se iz Mađarske već 2. aprila 1922. godine. Kako je ova grupa Srba optanata došla bez najave i organizovanog preseljenja, stvarajući vlastima (naročito misnistarstvu za agrarnu reformu) velike probleme, moralo se pristupiti organizovanom preseljavanju Srba optanata iz Mađarske. (prilog9 - Važnija mesta srpskih seoba u Ugarskoj).

Prvo organizovano preseljenje nadležne vlasti KSHS preduzele su od jeseni 1922. do proleća 1923. godine za optanate iz Nje (Čanadska županija) u novopodignuto naselje “Nova nja” izgrađeno o trošku države, na područji Štipa u Ovčem Polju. Međutim, ova akcija preseljenja doživela je krah još u toku realizacije, tako da optanti koji su bili planirani za preseljenje, nikada nisu otputovali za Novu Batanju, već su se, čak šta više, i naseljenici masovno vraćali odnosno bežali sa Ovčijeg Polja u Vojvodinu, a neki su se duboko razočarani vratili natrag u Mađarsku odnosno Batanju. 

Ministarstvo KSHS za agrarnu reformu, uz nesebičnu pomoć poslanika KSHS u Budimpešti dr. Milana Đ. Milojevića preduzelo je opširnu akciju u jesen i zimu 1923-1924. za preseljenje svih Srba optanata iz mesta Budimpeštanskog područja i Segedinskog Trokuta, kao i većeg dela Srba optanata iz mesta Baranjskog i Bajskog Trokuta. Praktično, preseljavanje Srba optanata iz mesta Budipeštanskog područja i Segedinskog Trokuta u organizaciji državnih ustanova KSHS okončano je krajem 1924. godine. Naravno, pojedinačnih preseljenja Srba optanata iz mesta ova dva područja trajala su i dalje, ali sopstvenim načinima i za svoj račun (kupovinom zemlje ili zamenom-razmenom imanja), bez obaveze države KSHS (KJ) u pogledu obezbeđivanja smeštaja i dodele zemlje. 

Porodica OstojicOd kraja 1924. pa sve do 1930 - 1931. godine,  produžavano je preseljenje Srba optanata iz  Baranjskog i Bajskog Trokuta. To preseljenje  se, i pored pojedinačnih  iseljavanja  i  izvesnih  zalaganja državnih  organa da se ono što pre izvrši, odlagalo više  godina, sve  dok Mađarska vlada više nije htela da produži rok od 1. novembra 1930. godine.

Narednih nekoliko dana događale su se mučne scene nasilnog žandamerijskog proterivanja Srba optanata  iz Mađarske u Kraljevinu Jugoslaviju. Za njih se nisu nalazila povoljna rešenja u pogledu smeštaja i dodele zemlje na području Vojvodine  kao što je to rađeno sa Srbima koji su se preselili u KSHS do kraja 1924. godine. Ipak, Mađarske vlasti su na molbe  pojedinih Srba dozvolili da ostanu u Mađarskoj do 1. aprila 1931. godine, uz pretnju, da im se u protivnom neće  priznati  opcija  za  Jugoslovensko državljanstvo. 

U periodu od 1921-1931. godine iz Mađarske je optiralo u KSHS, oko 60%, odnosno, dve trećine srpskog stanovništva. Po popisu Stanovništva iz 1910. godine, na teritoriji današnje Mađarske bilo je nešto više od 26000 Srba, a po popisu iz 1930.  nešto više od 7000. S druge strane Mađari su se iseljavali ne samo iz Vojvodine nego i iz Slovačke i Rumunije. Od 1916–1924. godine, registrovano je 426000 useljenika Mađara u Mađarsku. Prema nekim podacima u ovom periodu iz Mađarske se iselilo u KSHS, oko 14500 Srba.

Iz KSHS, u Mađarsku su se iselili svi činovnici i vojni oficiri bivše Austrougarske monarhije, dok su se zemljoradnici mađarske nacionalnosti, teško odvajali od svoje zemlje, te su kao takvi u manjem broju optirali za Mađarsku.

 

DRUGA KOLONIZACIJA KOLONIJE PUTNIKOVO

 

19. jula 1931. godine donet je zakon o likvidaciji agrarne reforme. Primena ovog zakona na velikim posedima predstavljala je završnu fazu reforme a trajala je sve do 1941. godine (pumih 10 godina). Početkom 1932. osnovane su ambulantne komisije za likvidaciju agrarne reforme.

Ambulantna komisija u V. Bečkereku podnela je ministarstvu Poljoprivrede tokom 1932. godine izveštaj o radu, gde su bili utvrđeni agrarni subjekti na određenim površinama veleposedničke zemlje po opštinama. Prema ovom izveštaju kolonija Putnikovo imala je 49 agrarnih subjekata kojima je dodeljena zemlja u površini od 440 kj. 73 kv.hv.

Agrarni ured u V. Bečkereku krajem 1931. godine dodelio je zemlju i podkućnice dvadeset i dvema porodicama, gde je svaka porodica dobila po 5kj. obradive površine i podkućnicu od 400-800.kv.hv. Međutim, u proleće 1932. godine na koloniju Putnikovu doselilo se svega 12 porodica. Po eksproprijacionoj odluci te godine, sa zemljom i potkućnicama je nadeljeno još 4 porodice, tako da je u ovoj drugoj kolonizaciji zemlju dobilo ukupno 16.porodica (Đorđe Lazić, Vladimir Milić, Jovan Vučković, Jovan Kozarević i Mladen Milovanović - Bata; Milan Kinđić i Sava Stanojević - Batanja M;  Vojislav Bebić i Sava Bebić - Srpski Garčin; Ilija Rudnački - Čobanac M; Živko Bašić - Pomaz M; Svetislav Stojaković -  Luč; Stanko Sabljić - Sv. Petar Rumunija.

Mladen Milovanović je radio u Debeljači kao žandar, pa je 1930. godine manjao zamlju sa Nikolom Štiblijom. Te se tako doselio u Putnikovo.

Zemlju i podkućnice su dobile još 4 porodice:Milan Lazić iz Bate (radio u Beogradu kao berberin, u Putnikovo je dolazio samo kao gost kod rodbine), Spasoje Pavlović iz Bate (radio kao železničar u Orlovatu, nikada se nije doselio u Putnikovo), Ljubomir Lukić iz Lovre M. (živeo u Uzdinu gde je radio kao berberin, pa se kasnije odselio), Marko Švrakić iz Gare-Bačka (doselio se u Putnikovo i sa ženom i ćerkom stanovao nekoliko godina u kući Blagoja Gudovića, te se i on kasnije odselio).

Svi gore pomenuti, osim Stanka Sablića, koji je optirao iz Rumunije, su optanti iz Mađarske koji su optirali još 1924. godine, a neki i kasnije. Prva četvorica zajedno sa Milanom Lazićem i Spasojem Pavlovićem već su bili nadeljeni sa zemljom (1928), u G. Mužlji, ali od njih je samo Vladimir Milić kratko vreme bio u G. Mužlji.

Svih dvanejest porodica koje su se doselile u Putnikovo, neko pre, neko kasnije, podigli su svoje kuće. Jedino je Svetislav Stojaković prilikom doseljenja dobio nedovršenu kuću koju je agrarni ured u V. Bečkereku  oduzeo Smilji Ostojić. Svi oni koji su dobili zemlju i podkućnice, dužni su dodeljenu parcelu preuzetu u obradu i naseliti se u roku od 6 meseci, pa za godinu dana moraju i kuće podići.(Prilog 40).

 

TREĆA KOLONIZACIJA KOLONIJE PUTNIKOVO

 

Pošto je bilo dosta zemlje u Tomaševačkom ataru, pribeglo se i trećoj kolonizaciji. U jesen 1932. godine agrarni ured V. Bečkereku dodelio je zemlju i podkućnice dobrovoljcima iz svih krajeva Kraljevine Jugoslavije. Zemlju je dobilo ukupno 33 porodice. Meštani kolonije su se veuma obradovali dolasku ovih porodica, nebi li se kolonija povećala. U svemu ovome M. Radovanović kaže sledeće: "Svi su dobrovoljci od meštana srdačno primeni. Tu su ostali nekoliko dana raspoređeni po kućama kao gosti, i pošto su sredili svoje poslove, većina ih je otišla da se više nikada nevrate. Od 33 porodice u narednih 8 godina, na koloniju Putnikovo se naselilo svega 8 porodica dobrovoljaca, to su: Vučetić (Ljubomira) Milorad, selo Loznica, srez Srebrnički, Drinska banovina (naselilo se umesto svog oca dobrovoljca Ljubomira Vučetića 1936. godine). Vukojević (Ćire) Simo, selo Rekovica, srez Banja Luka, Vrbaska banovina (menjao zemlju sa bratom Stevom Vukojevićem koji je kao borac dobrovoljac ovde dobio zemlju, doselio se 1937. godine). Šešum (Mile) Božo, mesto Rilići, sres Bugojno, Primorska banovina (borac dobrovoljac doselio se 1940. godine). Martinović (Marka) Krsta, mesto Bajice, srez Cetinjski, Zetska banovina (borac dobrovoljac, doselio 1934. godine). Martinović ( Marka) Petar, mesto Bajice, srez Cetinjski, Zecka  banovina (borac dobrovoljac, doselio se 1934. godine). Bogošević (Petra) Milan, masto Graduse, srez Petrinja, Savska banovina (doselio se umesto svog oca Petra Bogičevića borca dobrovoljca 1936. godine). Brdar (Petra) Mile, mesto Luščani, srez Petrinja, Savska banovina (borac dobrovoljac doselio se 1935. godine). Radomirović (Andrije) Pavle, selo Visoka, srez Kosanički, Mora Moravska banovina. (borac dobrovoljac, doselio se 1936. godine).

Po zakonu o agrarnoj reformi borci dobrovoljci su dobijali sve besplatno, odnosno za njih je odštetu vlasnicima nekretnina plaćala država.

Puna boračka kompetencija je iznosila: 8. kj. i l. 100.kv.hv. zemlje i podkućnica od 800.kv.hv. međutim, na koloniji Putnikovo jedino su braća Martinovići dobili, čak i nešto više od 800kv.hv. podkućnice, gde su taj višak morali odplaćivati kao i svi ostali agrarni interesenti (kolonisti).

Od dobrovoljaca, prve kuće su podigli braća Martinovići (1934.g.), koji su radili kao brodari na Dunavu u Beogradu. Svi borci dobrovoljci su podigli kuće o svom trošku, jer su se tada a i kasnije, teže dobijali krediti za podizanje kuća. Svi navedeni borci dobrovoljci na koloniji Putnikovo dobili su po 8.kj. i l.100.kv.hv. zemlje i podkućnice  od 400-500kv.hv, gde se imaju naseliti na koloniji Putnikovo u roku od 3. godine, najkasnije do 1. oktobra 1935. godine, do koga roka imaju i kuće na podkućnicama podići. (prilog 41).

Što se dobrovoljaca tiče, u Putnikovu su do kraja života živeli i radili : Vučetić Milorad (1965), Vukojević Simo (1981) i Radomirović Pavle (1990) Šešum Božo je umro u Putnikovu 1946. godine, a njegova se porodica odselila 1966. godine za Vojlovicu kod Pančeva. Brdar Mile se odselio 1946. godine, dok su braća Martinović živeli u Putnikovo  do završetka II sv. rata kada su se odselili za Beograd a kuće i danas izdaju podstanarima. U poslednjih nekoliko godina, kćerka Kste Martinovića Gospava Martinović povremeno dolazi u Putnikovo sa svojom porodicom i unucima.

 

ZAVRšNA FAZA KOLONIZACIJE

Donošenje eksproprijacione odluke  1935. godine

 

Godine 1926. izašao je zakon o fakultativnom otkupu zemlje po kome su subjekti svih kategorija imali pravo otkupa zemlje koju su do tada držali u zakup. Fakultativni otkup je predstavljo slobodnu nagodbu između veleposednika i agrarnih subjekata tj. između vlasnika i dotadašnjih korisnika. Ovakve pravne okolnosti više su odgovarale veleposednicima nego siromašnim seljacima. Ozakonjenje fakultativnog otkupa je ustvari predstavljalo samo prolongiranje provizornog stanja u izvođenju  agrarne reforme. Da bi obezbedili što bolju prodaju svoje zemlje veleposednici i bogati seljaci opterećivali su svoju zemlju i nastojali da povećaju proizvodnju, za šta im  je bio potreban novac, pa su zbog toga od banaka podizali hipotekarne zajmove.

Otplata veleposedničke zemlje za agrarne subjekte predstavljalo je izuzetno veliko opterećenje. Na dan 31. 12 1933. godine agrarna zajednica u Putnikovu imala je 42 člana, sa ukupnim dugom od 196.926,68. din. što znači da je prosečan iznos duga po jednom članu iznosio 4.688,73.din.

Ovako visoka zaduženja ispoljavala su se naročito kod naseljeničkog stanovništva u novim naseljima (kao što je Putnikovo) jer su oni bili opterećeni i troškovima oko podizanja kuća i pomoćnih zgrada. Kao i ostale agrarne subjekte u Banatu i naseljenike u Putnikovu je velika prezadužnost i pravna neizvesnost oko vlasništva nad dobijenom zemljom pritiskala kao mora, sve do donošenja prvostepene odluke o eksproprijaciji zemljišta koje im je dodeljeno.

Što se fakultativnog otkupa tiče, agrarna zajednica Srba optanata u Putnikovu stupila je u pregovore sa opštinskim vlastima u Uzdinu. Ovi pregovori nisu urodili plodom, te su naseljenici otplaćivali zemlju po zakonu o likvidaciji agrarne reforme.

Prema izvršenoj parcelaciji na koloniji Putnikovo urađen je geodetski snimak od strane Dunavske finansijske direkcije Kraljevine Jugoslavije 25. 4 1933. godine pod brojem 3336 (prilog 42).

Na ovom snimku ucrtane su kuće koje su podignute do 1932. godine (38 kuća). Prilikom doseljavanja (1924) placevi za potkućnice su deljeni od 800.kv.hv., dok u 2. i 3. kolonizaciji (1931. i 1932. g.) placevi su cepani na poa  (oko 400.kv.hv.). Placevi od boja 1802/1 - 4802/16. su površinski veći za oko 200.kv.hv., dok su cepani placevi od 8402/17. - 4802/26 veći za oko 100.kv.hv. Ovo zbog toga što je pored sela prolazio široki put, te je kasnije pripojen placevima. Na placevima gde nisu ucrtane kuće podeljeni su u drugoj i trećoj kolonizaciji. Oni placevi koji nisu podeljeni označeni su sa "KF" jer su pripadali kolonizacionom fondu. Na geodetskom snimku su ucrtana i četiri kopana bunara sa đermom i pojilima za stoku (valovima).

Komisija za likvidaciju agrarne reforme u V. Bečkereku 5. januara 1935. godine, donosi eksproprijacionu odluku po kojoj se pojedine zemljišno- knjižne parcele prema izvršenoj parcelaciji ekspropriju u korist agrarnih subjekata u Putnikovu u ukupnoj površini od 444.kj. 401.kv. hv. na posedu katastarske opštine Uzdin. (prilog 43)

Sva dobijena zemlja (nekretnine) koja je u zemljišnim knjigama prešla u vlasništvo agrarnih subjekata do njene konačne isplate, stoji kao zaloga u privilegovanoj agrarnoj banci koja ima pravo prvokupa, što znači da su svi kupoprodajni ugovori ništavni dok zemljišnoknjižni vlasnik ne postane i gruntovni vlasnik. Pravo prvokupa privilegovane agrarne banke važi i kod dugovanja agrarnoj zajednici Putnikovo, odnosno savezu  a.z. u V. Bečkereku, za dobijene pozajmice i kredite prilikom podizanja kuća i pomoćnih zgrada, gde je rok otplate dugoročnih kredita 10 godina, za koje se vreme kuće i zgrade nemogu otuđiti. (prilog 44) Prilog 44 a - Molba za vraćanje oduzete zemlje

Tako su doseljenici iz Mađarske tek posle punih 11 godina, dobili svoju obećanu zemlju, ali ne besplatno, kako im je u Mađarskoj obaćano, vać su svake godine plaćali zakupninu sa svim poreskim dažbinama. Za sve ovo vreme uvek je postojala bojazan da im se zemlja može oduzeti, što je i bio slučaj 1931. godine kada je zemlja oduzeta sedmorici članova agrarne zajednice u Putnikovu. Posle uloženih žalbi trojici članova zemlja je vraćena a četvorici je oduzeta. Sada, kada su napokon dobili svoju zemlju,  meštani su se osećali mnogo sigurnije, ali ipak, nikad im nije bilo teže. Pritisnuti vaoma visokim dugovima, pristizali su novi anuiteti za odplatu, naredne godine, opšta svetska agrarna kriza, država je likvidacinom agrarne reforme svaku paru stavila na svoje mesto, tako da, nije imala više respekata prema dužnicima, te su svoje dugove naplaćivali i ekzekutivnim putem. Dosta meštana Putnikova je koristeći visoku inflaciju za vreme II sv. rata odplatila svoja dugovanja za dobijenu zemlju i kredita koje su dobijali od države. Međutim, nema sačuvanih podataka o tome, ko je otplatio dugove a ko nije, jer je privilegovana agrarna banka u Beogradu 29. aprila 1943. godine obavestila ministarstvo narodne privrede da usled požara narodne zgrade u kome uništen najveći deo bančinih knjiga, tako da nije moguće ustanoviti tačno stanje bančine imovine i duga. Posle oslobođenja utvrđeno je: da je izgorelo 2\3. dokumentacije, tako da su nove vlasti sve dugove anurirali, odnosno poništili.

Donošenje eksproprijacione odluke pretstavljalo je završnu fazu kolonizacije Putnikova. Ovim dokumentom naseljavanje kolonije Putnikovo putem kolonizacije je završeno. Agrarne vlasti su tri puta vršili kolonije Putnikova, sve u cilju povećanja kolonije nebi li se stvorili uslovi za normalan život. Naseljavanje je trajalo od 1924-1940. godine, kada se doselila i poslednja dobrovoljačka porodica i formirana nova kolonija Putnikovo, gde je naseljeno  50 porodica optanata, od toga 49. porodica iz Mađarske i jedna iz Rumunije. U periodu od 1932-1940. godine, u Putnikovu doseljeno još 8. dobrovoljačkih porodica, od kojih su svi podigli kuće. Time je stvoreno novo naselje sa 58 porodica i 57 domova.

Po izveštaju agrarne zajednice u Putnikovu od 10. februara 1935. godine, Putnikovo je imalo 51. kuću i 192 stanovnika.